چنان فربه مىكند كه بتواند قالب را پر كند و فربه‌سازى و پيكرتراشى نه تنها تأمين‌گر مقصود وحى نيستند ، كه آن را وارونه مىسازند . « 1 » با نقل ثمرات مثبت و منفى ، اينك بررسى اين امر شايسته است كه اين ثمرات با كدام‌يك از اقسام سه‌گانه تفسير مناسبت دارد و آيا هر سه نوع آن ، اين لوازم را دارند يا نه ؟ به‌نظر مىرسد نوع دوم ، به‌ويژه با سابقه‌اى كه در ادبيات تفسير علمى سراغ داريم نوعا پيامدهاى منفى فوق الذكر را دارد . ثمرات مثبتى كه موافقان برشمردند ، يا براى اين نوع وجود ندارند يا اگر وجود دارند ، ثمرات قابل توجهى - نسبت به انحراف‌زايى كه مىتواند داشته باشد - نيستند . معلوم است تمايل به دين يا تقويت ايمان و ديندارى ، وقتى با اين طرق تحصيل شوند با توجه به آنكه ميان علت و معلول ضرورت بالقياس حاكم است ، با زوال ارزش معيارهاى علمى مورد استفاده ، ايمان يا تمايل افراد به دين نيز زايل خواهد شد . تفسير علمى به معناى اول كه در آن ، استخراج علوم منظور باشد نيز با كليت خود قابل قبول نيست . البته اينكه برخى از نوگرايان معاصر « 2 » چنين كارى را تنها در مقام گردآورى پذيرفته‌اند و از امكان دينى شدن علم ، تنها به معناى دينى شدن در مقام كشف و گردآورى سخن گفته‌اند ، سخن تمامى نيست . علاوه بر اينكه دين مىتواند در مقام گردآورى حرف داشته باشد و از اين نظر مىتوان علم دينى داشت ، در مقام داورى و در مقام جهت‌گيرىها نيز مىتواند دخالت كند . « 3 » حتى اگر داور بودن علم را نپذيريم ،

--> ( 1 ) . الميزان ، ج 1 ، ص 8 . ( 2 ) . مصطفى ملكيان ، راهى به رهايى ، جستارهايى در عقلانيت و معنويت ، تهران ، مؤسسه نگاه معاصر ، 1380 ، ص 84 - 82 . ( 3 ) . مهدى گلشنى ، مفهوم علم دينى ، پيام حوزه ، س 5 ، ش 4 ( زمستان 77 ) ، ص 39 - 25 .